Federico Espino Licsi - (1939-2011)

Paghahanap sa Makata at sa "Prosa Pasigueña en Lengua Española"

Ang aking panayam sa : "Kumperensiya sa Araling Pasig" kung saan tinalakay ko ang buhay at mga akda ni Federico Espino Licsi. Ito ay ginanap sa Pasig City Museum. Ika-13 ng Disyembre 2025


Mayroon nga ba tayong mga panulat o anyo ng panitikang Pasigueña na nasulat sa wikang Kastila? Ito marahil ang isa sa mga tanong na nananatiling hindi pa ganap na malinaw at patuloy na hamon sa mga nag-aaral ng kultura at kasaysayan ng lungsod ng Pasig.
Noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, may ilang Pasigueñong nagmula sa mga pamilyang kabilang sa principalia na nakapag-aral sa mga pamantasan sa Maynila—partikular sa Ateneo Municipal at sa Unibersidad ng Santo Tomas. Sa ganitong kalagayan, maituturing silang bahagi ng uri ng mga ilustrado sa lipunan. Gayunman, nananatiling palaisipan kung may ilan sa kanila ang tunay na luminya sa larangan ng panitikan at nagsulat ng mga akdang pampanitikan sa wikang Kastila.
Pagsapit naman ng kalagitnaan ng ika-20 siglo, tila isang biglaang tinig ang sumibol mula sa Palatiw—isang makatang Pasigueño na may lakas ng loob at hamon sa kaniyang mga taludtod sa Kastila. Ang kaniyang mga tula ay may temang at tonong maaaring ilarawan bilang Lorcana—malayo sa karaniwang topical at Asyanong sensibilidad—at sa gayon ay nagmistulang kakaibang presensya sa tanawin ng panitikang Pilipino noong panahong iyon. Siya ay si Federico Espino Licsi.
Nagmula si Espino Licsi sa isang pamilyang Pasigueñong binubuo ng mga guro. Sa panahong unti-unti nang naglalaho ang kinang at gamit ng wikang Kastila sa bansa, siya ay naging isang pambihirang pigura—isang raridad. Bagama’t tinanggap at kinilala ng mga kapwa manunulat at ng mga akademikong gumagamit ng wikang Kastila, hindi siya lubusang nakilala at naipagdiwang sa sarili niyang bayan ng Pasig.
Noong 1978, ginawaran si Federico Espino Licsi ng Premio Zóbel—ang pinakamatandang gantimpalang pampanitikan sa Pilipinas, na itinatag noong 1920 ni Don Enrique Zóbel de Ayala upang itaguyod at parangalan ang mga Pilipinong manunulat na lumilikha ng mahahalagang akda sa wikang Kastila. Ito ang nag-iisang gantimpala sa Asya na nakatuon sa panitikang Kastila at kumikilala sa mahahalagang ambag sa pamanang kultural ng Pilipinas na naisulat sa nasabing wika.
Itinuturing ang Premio Zóbel bilang isang prestihiyosong parangal na iginagawad para sa mga mayor na akda sa Kastila, at patuloy nitong sinusuportahan ang wika sa kabila ng pangingibabaw ng Ingles. Kabilang sa mga pinarangalan nito ang mga kilalang personalidad tulad nina Nick Joaquin, León Ma. Guerrero, at Blas Ople.
Sa ganitong diwa, ang paggawad ng Premio Zóbel kay Federico Espino Licsi ay isang malaking karangalan—hindi lamang para sa kaniya bilang manunulat, kundi para rin sa bayan ng Pasig. Bagama’t nagsulat din siya sa Tagalog, Ingles, at iba pang wikang Pilipino, masasabi na sa wikang Kastila siya lubos na kinilala. Sa ganitong pagtanaw, maituturing si Espino Licsi bilang isang tunay na kinatawan ng maaaring tawaging “Prosa Pasigueña en Lengua Española.”
Kamakailan, sa programang “Pasig sa Ika-20 Siglo” na pinangunahan ng Saliksik Pasig, aking nabanggit si Federico Espino Licsi at ang patuloy na paghahanap sa mga panulat ng mga Pasigueño na nasulat sa wikang Kastila—isang paghahanap na mahalaga hindi lamang sa panitikan, kundi sa mas malalim na pag-unawa sa intelektuwal at kultural na kasaysayan ng ating lungsod.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~`
Federico Espino Licsi — En busca del poeta y de la prosa pasigueña en lengua española
¿Existen realmente textos o una tradición literaria pasigueña escrita en español? Esta es, quizá, una de las cuestiones que aún no ha sido plenamente esclarecida y que sigue siendo un desafío para quienes estudian la cultura y la historia de la ciudad de Pasig.
A mediados del siglo XIX, algunos pasigueños procedentes de familias pertenecientes a la principalia pudieron cursar estudios en las universidades de Manila, en particular en el Ateneo Municipal y en la Universidad de Santo Tomás. En ese contexto, pueden considerarse parte del grupo social de los ilustrados. Sin embargo, sigue siendo una incógnita si alguno de ellos se dedicó de manera sostenida a la literatura y produjo obras literarias en lengua española.
Ya a mediados del siglo XX, surgió de manera inesperada una voz procedente de Palatiw: la de un poeta pasigueño que, con audacia y espíritu de desafío, escribió versos en español. Sus poemas presentan temas y un tono que pueden calificarse de lorquianos, alejados de la sensibilidad tópica y marcadamente asiática que predominaba entonces, lo que lo convirtió en una presencia singular dentro del panorama de la literatura filipina de su tiempo. Ese poeta fue Federico Espino Licsi.
Según los registros disponibles, Espino Licsi provenía de una familia de maestros pasigueños. En una época en la que el prestigio y el uso del español en Filipinas iban en claro declive, él se convirtió en una figura excepcional, una verdadera rareza. Aunque fue aceptado y valorado por otros escritores y por académicos vinculados a la tradición hispanofilipina, no llegó a ser plenamente conocido ni celebrado en su propia ciudad natal, Pasig.
En 1978, Federico Espino Licsi fue galardonado con el Premio Zóbel, el más antiguo premio literario de Filipinas, fundado en 1920 por don Enrique Zóbel de Ayala con el propósito de promover y honrar a los autores filipinos que crean obras significativas en lengua española. Se trata del único galardón en Asia dedicado específicamente a la literatura en español y reconoce contribuciones fundamentales al patrimonio cultural filipino escritas en dicha lengua.
El Premio Zóbel es considerado una distinción de gran prestigio, otorgada a obras mayores en español, y ha mantenido su apoyo a la lengua a pesar del predominio del inglés. Entre sus galardonados figuran personalidades destacadas como Nick Joaquin, León Ma. Guerrero y Blas Ople.
Desde esta perspectiva, la concesión del Premio Zóbel a Federico Espino Licsi constituye un honor significativo no solo para el autor, sino también para la ciudad de Pasig. Si bien escribió igualmente en tagalo, en inglés y en otras lenguas filipinas, fue en el español donde alcanzó su mayor reconocimiento. En este sentido, puede considerársele un auténtico representante de lo que podría denominarse la “Prosa pasigueña en lengua española.”
Recientemente, durante el programa “Pasig en el siglo XX”, organizado por Saliksik Pasig, mencioné a Federico Espino Licsi y la búsqueda continua de textos pasigueños escritos en español, una labor esencial no solo para la historia literaria, sino también

Comments

Popular posts from this blog

Rizal's favorite- "THE COUNT OF MONTE-CRISTO"

Jose Rizal's Bomb Plot

Something About Juan Luna's "SPOLIARIUM"